daty, uzbrojenie, konie, chorągwie, taktyki, najważniejsze bitwy (2022)

Husaria to ciężkozbrojna skrzydlata jazda polska, którejlegenda przerosła prawdopodobnie rzeczywistość. Do dziś żołnierz husariikojarzy się z charakterystycznym wyglądem i spektakularnymi zwycięstwami napolach bitew. Jak kształtował się wygląd husarza w ciągu stuleci? Jaką rolęodgrywały konie husarskie? Jak wyglądała taktyka na polu bitwy? Czyrzeczywiście tej formacji Rzeczpospolita zawdzięcza swoje największezwycięstwa? Na te i inne pytania dotyczące husarzy spróbuję odpowiedzieć wponiższym artykule.

Jeśliszukasz więcej informacji i ciekawostek historycznych, sprawdź także zebrane w tym miejscu artykuły o historii Polski.

Geneza husarii

Skąd wywodzi się jazda husarska?

Typowy opis uzbrojenia husarzydotyczy wyglądu tej formacji głównie w XVII wieku. Jednak zanim pojawiły się napolach bitew charakterystyczne skrzydła husarskie i rozpoznawalna zbrojahusarze należeli do lżejszej jazdy. Ich charakterystyczną bronią była jednak zawszekopia, którą atakowali przeciwnika.

Husarze wywodzą sięnajprawdopodobniej od serbskiej jazdy, która po klęsce na Kosowym Polu w 1389roku miała chętnie przyłączać do wojsk walczących z Turkami. (Cichowski J.,Szulczyński A., 2004: s. 7) Pierwsza wzmianka o Racach (Serbach) w armiipolskiej znajduje się w kronice Długosza. W Polskiej armii służyli jako wojskazaciężne od początku XVI wieku. Ich uzbrojenie było wówczas lekkie. Używanotarcz, kopii i szabli. Tylko czasami lekkich pancerzy. To uzbrojenie dobrzesprawdzało się zwłaszcza w walce z jazdą tatarską.

Husaria zawsze była wojskiemnarodowościowo mieszanym, jednak narodowości rekrutowały się z granicRzeczpospolitej. W XVII wieku, po reformach przeprowadzonych przez WładysławaIV weszła w skład narodowego autoramentu. Autorament ten nie oznaczał, żeżołnierze muszą być Polakami. Wręcz przeciwnie. W skład wchodziła również m.in. jazda tatarska czy nawet piechotawęgierska. Tak samo w ramach autoramentu cudzoziemskiego walczyło wieluPolaków.

Jak kształtowało się uzbrojenie husarzy?

Jak wspomniałam, początkowohusaria była jazdą lekką. Jej charakterystyczne wyposażenie składało się zkopii i tarczy. W ciągu XVI wieku zyskiwała coraz cięższe uzbrojenie. Za czasówStefana Batorego wyodrębniła się jako samodzielna jazda (uniwersał królewski z23 czerwca 1576 roku – por. Cichowski J., Szulczyński A.: s. 11) Próbowano teżujednolicić jej wyposażenie i ograniczyć liczebność w celu podniesieniaskuteczności i profesjonalizmu formacji. Żołnierz, który przesłużył whusarskiej rocie przynajmniej 6 lat, mógł liczyć na pierwszeństwo w drodze dourzędów i dóbr. Polska armia musiała być sprawna i niezawodna, bo miała corazwięcej ziemi do obrony.

W tym czasie wygląd husarza zbliżasię bardziej do tego, co dziśnarzuca się naszej wyobraźni. Mocne zbroje z żelaza, szyszak i żelazne rękawicechroniły przed atakami i uderzeniami przeciwnika. Ponadto uzbrojenie obejmowałokopię, szablę, koncerz (rodzaj długiego, wąskiego miecza do zadawania rankłutych) oraz pistolet przy siodle. To wyposażenie miały uzupełniać ozdoby dlapostrachu przeciwnika. Później zostaną one ujednolicone jako skrzydła husarskiei skóry lamparcie.

(Video) Husaria - Polska Duma / The Winged Hussars - Polish Pride

Taktyka i najważniejsze bitwy

Taktyka walki

Chorągwie husarskie liczyłynajczęściej 100 koni (mogły liczyć od 50 do 200) i składały się na nie pocztypo 2-3 konie husarskie. Na czele pocztu stał towarzysz, rotmistrz, poruczniklub chorąży. Żołnierz husarski miał do dyspozycji poza tym czeladników, którzystawali z nim do boju oraz służbę obozową, która biła się tylko wostateczności. (Cichowski J., Szulczyński A.: s. 17-18) W dużych bitwach brałoudział 25-40 chorągwi husarskich, co dawało ok.2500-4000 ludzi i koni.

Na przełomie XVI-XVII wiekutowarzysze husarscy byli bardzo sprawnymi żołnierzami. Na ten okres przypadająteż największe zwycięstwa, o których napiszę dalej. Uzbrojenie husariisprawiało, że w czasie bitwy mogła szarżować, atakować wręcz, gonićuciekającego wroga lub pozorować ucieczkę. Polska jazda w XVI, a zwłaszcza wXVII wieku miała zaskakującą przewagę nad przeciwnikiem. Dlatego, żeby lepiej zrozumieć taktykę, jakąstosowała husaria i dlaczego była ona tak skuteczna, najpierw przyjrzyjmy siętaktyce wojsk zachodnich.

Pojawienie się broni palnej i jejudoskonalenie w XVI wieku sprawiło, że zachodni dowódcy rezygnowali z ciężkiejjazdy. Uważano ją za przeżytek czasów rycerskich, zupełnie zbędny wnowoczesnych starciach. Oddziały w całości lub w przeważającej części składałysię z piechoty i artylerii.

Pomysłodawcą najskuteczniejszejnowożytnej formacji piechoty – tzw. tercios był na początku XVI wieku GonzaloFernandez de Córdoba (Miłkowski T., Machcewicz P., 1998: s. 126). Dzięki piechocie wyposażonej w piki i arkebuzy wspomaganej przez lekką kawalerię wygrał z wojskami francuskimi naPółwyspie Apenińskim. Podobna taktyka była stosowana np. przez wojskaszwedzkie. Polska jazda, a w szczególności husaria okazała się bardzoskutecznym przeciwnikiem dla tak zorganizowanych wojsk.

Podstawowym zadaniem husarii byłorozbicie szyku przeciwnika, przede wszystkim pierwszego szeregu pikinierów.Skrzydlata konnica rozpoczynała atak powoli, w luźnym szyku. Dopiero około 150m od wroga zwierała szyk i przechodziła w galop. W tym tempie żołnierz mógłpoważnie zranić lub nawet zabić przeciwnika za pomocą długiej kopii i samejsiły uderzenia. Bez problemu rozbijał też szyk bojowy piechoty. Złamanydrzewiec nadal miał ok. 2-3 metrów i nadawał się do ataku na drugą linię.Jeżeli nie, to husarz wyciągał koncerz. Zwarty szyk i impet, jakiego nabierała formacja w ostatniejfazie szarży, decydowały o stosunkowo dużej odporności husarii na ostrzał zarkebuzów.

Zwycięstwa husarii to nie tylkotaktyka, ale też doskonałe dowodzenie przez legendarnych hetmanów t.j. JanKarol Chodkiewicz czy Stanisław Żółkiewski.

Zwycięstwa husarii w polu

Husaria odnosiła zwycięstwa dziękiunikalnemu wykorzystaniu zwrotności i zwartego szyku, odporności na ostrzał ibliskości w starciu bezpośrednim. Oto najważniejsze zwycięstwa odniesione napolu walki dzięki tej formacji:

  1. Bitwa pod Kircholmem (27 września 1605 roku) – w czasie wojen polsko-szwedzkich armia Wielkiego Księstwa Litewskiego, dowodzona przez hetmana Chodkiewicza starła się z armią szwedzką oblegającą Rygę. Mimo trzykrotnej przewagi Szwedów (ponad 11 tys. żołnierzy) wojsko litewskie zwyciężyło głównie dzięki husarii. (dokładniejszy opis bitwy: Wisner H., 1987: s. 114-115). Sprawdź także ten artykuł na temat bitwy pod Kircholmem.
  2. Bitwa pod Kłuszynem (4 lipca 1610) – tym razem Stefan Żółkiewski dowodził ok. 6800 ludzi, z czego ok. 5500 stanowiła husaria, a tylko 200 piechota. Naprzeciwko stanęła prawie 5-krotnie większa armia rosyjska. Oprócz legendarnej szarszy husarzy ogromne znaczenie miało ekonomiczne zarządzanie wojskiem o ograniczonej liczebności przez Żółkiewskiego. Z braku żołnierza polska jazda uderzała po osiem, dziesięć razy na przeciwnika. (por. opis bitwy przytoczony w: Żygulski Z., 1994: s. 41) Było to największe zwycięstwo, w którym w pełni została wykorzystana taktyka i potencjał husarii.
  3. Bitwa pod Chocimiem (2 września – 9 października 1621) – walka z wojskiem tureckim nie była łatwa. Tym bardziej że stawało ok. 35 tys. wojska polsko-litewsko-kozackiego naprzeciw ponad 100 tys. Turków i 20 tys. Tatarów. (Żygulski Z.: s. 6) Żołnierz musiał wierzyć na słowo hetmanowi Chodkiewiczowi, kiedy mówił, że „Turków szablą się policzy”. Hetman zmarł zresztą kilka tygodni później, ale oblężenie Chocimia udało się przetrzymać. Ważną rolę – jak można się domyślać – odegrała husaria. Skrzydlata jazda pod wodzą chorego, ale pełnego werwy Chodkiewicza przepędziła atak tureckich Spahisów spod murów twierdzy (7 września).
  4. Bitwa pod Wiedniem (12 września 1683) – jedno z najsłynniejszych zwycięstw Rzeczpospolitej w historii. Tym razem dowodził Jan III Sobieski, były hetman i ówcześnie już król Polski. Przygotowanie pola do szarży trwało ok. 11 godzin. Atak husarii (ok. 3600 żołnierzy) wspólnie z jazdą niemiecką i austriacką zmusił bardzo szybko wroga do ucieczki.

Schyłek husarii

Przegrane bitwy

Największe zwycięstwa, jakieodniosła polska husaria, przyczyniły się do powstania jej legendy. Tymczasemzwycięstwo pod Wiedniem było ostatnim wielkim triumfem. Polska jazda miałaswoje słabe strony. Jak każda kawaleria była bezradna wobec taborów, czyliruchomych wozów bojowych. Przykładem zatrzymania husarii tą metodą może byćbitwa pod Dobryniczami. Walczący z wojskiem Dymitra Samozwańca Rosjanie zastosowalidość prymitywną formę umocnień z wozów. Na tyle jednak skuteczną, żeuniemożliwiła husarii przebicie się dalej.

(Video) Statki kolonialne Battlestar Galactica Deadlock Armistice

daty, uzbrojenie, konie, chorągwie, taktyki, najważniejsze bitwy (1)

Formacja nie popisała się w czasiebitwy pod Cecorą. Żołnierz, mimo dowództwa hetmana Żółkiewskiego był niekarny.Ostatecznie husaria zdezerterowała, uniemożliwiając dalszą skuteczną walkę.

Symbolem kryzysu husarii jestprzegrana bitwa pod Kliszowem (1702). Brak odpowiedniego dowództwa orazzastosowanie przez przeciwnika tzw. kozła hiszpańskiego uniemożliwiły polskiejjeździe pokonanie przeciwnika przez jej słynną szarżę.

Zobacz również

  • XVII wiek (Polska) Bitwa pod Ochmatowem – data, strony konfliktu, siły przebieg, straty
  • XVI wiek (Polska) Bitwa pod Obertynem, czyli genialna strategia Jana Amora Tarnowskiego
  • Popularne Bitwa pod Mozgawą – data, przyczyna, walczące strony, dowódcy, wynik

Techniczne i dyscyplinarne problemy husarii

Wraz z postępem technik walki irozwojem broni palnej uzbrojenie i taktyka husarii zaczynały być przestarzałe.Jednocześnie w coraz większym kryzysie była niegdyś świetna wojskowośćRzeczpospolitej. Pod Kliszowem Szwedzi zastosowali prostą formę obrony przeciwkawalerii, która była dostępna od średniowiecza. Ten tzw. kozioł hiszpański czykoń fryzyjski to nic innego jak poprzeczny stojak z bala naszpikowany pikami. Wprzeciwieństwie do pikinierów nie padał pod naporem husarskich drzewców ikoncerzy. Chociaż żołnierz husarii znalazł w nim przeszkodę nie do przebycia,to nie kozły przyczyniły się do upadku tej formacji.

(Video) Gniew Husarii

Skrzydlata jazda polska zaczęłabyć wypierana przez inne formacje. Nie stanowiła już połowy czy nawet większejczęści wojska. Chwilowo przeżyła swój renesans w czasach Jana III Sobieskiego(por. Cichowski J., Szulczyński A.: s. 24), ale pod koniec XVII i na początkuXVIII wieku była już szczątkowa.

Husaria była kosztowna, apieniędzy na wojsko wiecznie brakowało. Mało kto bierze dziś pod uwagę inflacjęmiędzy XVI a połową XVII wieku. To sprawiało, że uzbrojenie i utrzymanie byłocoraz droższe, a żołd nie zaspokajał potrzeb żołnierza (nie mówiąc oopóźnieniach z jego wypłacaniem). Próbowano łatać braki zmuszaniemnobilitowanych do trzyletniej służby w husarii na własny koszt lub opłaty wwysokości 5100 zł (uchwały sejmuRzeczpospolitej z 1685 roku – por.Cichowski J., Szulczyński A.: s. 25).

Husarzy rozleniwiła też ich własnalegenda. Największe zwycięstwa wydawały się oczywistą normą. Nawet jeżeli jednaczy dwie bitwy były gdzieś po drodze przegrane, to przecież formacja byłaniezwyciężona.

Spadek skuteczności i zmianycywilizacyjne przyczyniły się do upadku husarii. W 1776 roku doszło do jejlikwidacji uchwałą sejmu. Razem z formacjami pancernymi została zastąpionaprzez kawalerię narodową.

W XIX wieku odnowiono dawnąlegendę skrzydlatych jeźdźców w literaturze pisanej „ku pokrzepieniu serc”. Naprzykład kilku ważnych bohaterów trylogii Sienkiewicza jest husarzami.Charakterystyczne konie, zbroja i skrzydła husarskie zaczęły się też pojawiaćjako motywy na obrazach historycznych. Do dziś husaria jest traktowana jakosymbol militarnej świetności Rzeczpospolitej w czasach jej największejekspansji i rozkwitu demokracji szlacheckiej.

Autor: Ludwika Wykurz

Bibliografia:

  1. Jerzy Cichowski, Andrzej Szulczyński, Husaria, Bellona 2004
  2. Tadeusz Miłkowski, Paweł Machcewicz, Historia Hiszpanii, Wrocław 1998
  3. Henryk Wisner, Kircholm 1605, Bellona 1987
  4. Zdzisław Żygulski, Hetmani Rzeczpospolitej, 1994
(Video) Jędrek o husarii - Odc. 4 - Husaria w natarciu

Videos

1. husaria polska - dzieje dumy polskiej armii
(Wymiary Historii)
2. [PL] Novoland: Pearl Eclipse Nowa Ziemia: Perłowe Zaćmienie 斛珠夫人 odcinek 14
(腾讯视频)
3. Bitwa pod Kurskiem, straszna klęska Hitlera | II wojna światowa
(imineo Documentaires)
4. Bitwa pod Grunwaldem cz.1 - Wielka Wojna z Zakonem
(ThrashingMadPL)
5. Każdy błąd w Game of Thrones Sezon 8
(Culture Vulture Media)
6. France vs. German Armies 1870 - Military Overview (Franco-Prussian War)
(Real Time History)

Top Articles

Latest Posts

Article information

Author: The Hon. Margery Christiansen

Last Updated: 01/29/2023

Views: 6176

Rating: 5 / 5 (50 voted)

Reviews: 81% of readers found this page helpful

Author information

Name: The Hon. Margery Christiansen

Birthday: 2000-07-07

Address: 5050 Breitenberg Knoll, New Robert, MI 45409

Phone: +2556892639372

Job: Investor Mining Engineer

Hobby: Sketching, Cosplaying, Glassblowing, Genealogy, Crocheting, Archery, Skateboarding

Introduction: My name is The Hon. Margery Christiansen, I am a bright, adorable, precious, inexpensive, gorgeous, comfortable, happy person who loves writing and wants to share my knowledge and understanding with you.